Do poprawnego działania strony wymagane jest włącznenie obsługi javascript. Zmień to w opcjach Twojej przeglądarki i odśwież stronę.
Pòmalinkù, ale do kùńca
wtorek, 16 czerwca 2020

Z Gracjanã Fópką, latosym dobiwcą stipendium miona Izabellë Trojanowsczi dlô młodëch gazétników, gôdómë ò kaszëbsczi swiądze, przińdnoscë kaszëbiznë a téż ò młodim i dozdrzelałim kòniu.

 

Pòchôdôsz z familii, dze sã gôdało pò kaszëbskù. A jak bëło ze swiądą kaszëbskòscë? Téż jã môsz z dzecnëch lat czë przëszła pózni? Jeżlë pózni, to czedë? Jaczé wëdarzenia i lëdze mielë na to cësk?

Kòl mie doma gôdóné bëło pò kaszëbskù òd wiedno. Wszëtcë nôleżnicë familie znają kaszëbsczi jãzëk baro dobrze – tatk, mëma, sostra. Nót równak nadczidnąc, że lëchi cësk na kaszëbiznã za czasów kòmùnizmù – prosto diskriminacjô – òdbiła sã na mòji familie mët. Mòji starszi są bùsznyma Kaszëbama, równak òd mòjich dzecnëch lat barżi przëwiązywelë wôgã do te, cobë jô przede wszëtczim bëlno gôdôł pò pòlskù. Lëché doswiôdczënczi mòji mëmë a tatë ze szkòłë a wszëtczich jinszich pùblicznëch môlów mët, przëczëniałë sã kòl nich do te, że nie dbelë jakòs mòcno ò to, cobë jô gôdôł pò kaszëbskù. Nigdë nie bëlë równak procëm! Zapiselë mie na ùczbë kaszëbsczégò, mëmka mie rëchtowa do kònkùrsów Rodny Mòwë. Starszi bëlë rôd, że gôdóm pò kaszëbskù. Ale czejbë jô nie rozmiôł gadac pò najémù – nicht bë nad tim nie płakôł. Tuwò baro wiôlgą robòtã mielë zrobioné mòji starcë, a òsoblëwie niebòszczik stark. Òn gôdôł dërch pò kaszëbskù i miôł tegò fùl swiądã. Pòlsczi jãzëk béł dlô niegò prosto jãzëkã cëzym. Kòżdi Kaszëba to béł dlô niegò swój człowiek, czej chtos gôdôł pò pòlskù – tej to bëło tak, jakbë nen wãdrowczik przëjachôł z jaczégò jinszégò cëzégò kraju. Do starka chtos mógł gadac pò pòlskù doma, ale òn wiedno gôdôł pò swòjémù, bò w rodny mòwie mëslôł. Jizba starków to bëło serce kaszëbiznë w najich chëczach. Smiało mògã rzec, że òd dzecka miôł jem swiądã tegò, że jô jem Kaszëba. Równak ta swiąda z rokù na rok bëła corôz to mòcniészô i dërch we mie jesz rosce, z mëslą ò przińdoce – białce, dzecach, familie. Móm nôdzejã, że bãdã ùmiérôł w przeswiôdczeniu, że jô òstawił westrzód swòjich pòtómków dërch żëwą kaszëbską mòwã – nimò tegò, co sã lëchégò mdze dzejac wkół ni bez pòstãpné lata.

 

Të jes sztudérą kaszëbsczi etnofilologii. Jak të tam trafił?

Tak jak jô wspòminôł rëchli – wiôldżi cësk na mòjã swiądã miôł stark. Smierc zaklepa do dwiérzi naszich chëczi i zabrała gò nama w 2016 rokù. To bëło dlô mie stolemné przełómanié. Je wiedzec, że ból béł wiôldżi – jak kòl kòżdégò przë stracenim blësczégò człowieka, równak w tim bólu zadôł jem so jedno wôżné pitanié: „Za co chcôłbëm starkòwi pòdzãkòwac nôbarżi i co zrobic, żebë ta pòdzãka da brzôd?”. Móm wiele półsostrów a półbracynów. Mało chto z nich gôdô pò kaszëbskù. Czej dozdrzôł jem to, zrozmiôł jem, jak wiôldżim darënkã bëło mieszkanié razã ze starkã w jednëch chëczach. Pòstãpny torf Kaszëba òdszedł z tegò swiata, ale nie szedł weg bez słowa. Òstawił pò se słowò, kaszëbsczé słowò. Tedë narodza sã we mie chãc, bë z kaszëbizną jic w swiat, bò pòkazac młodim, że cygniãcé dali spôdkòwiznë najich òjców to nie je balast – jak donëchczas, ale òbrzészk, z chtërnégò mòżemë sã czëc bùszny. I taczi béł zôczątk… Pierszim krokã bëło pòdjãcé sã pisaniégò maturë z kaszëbsczégò jãzëka, do chtërny mie zachãca i przërëchtowa szkólnô z technikùm w Przedkòwie – Dorota Wilczewskô. W tim czasu mni wiãcy pòznôł jem téż Eùgeniusza Prëczkòwsczégò. Z nim a dzãka niemù zaczãłë sã mòje pierszé dzejania dlô kaszëbiznë. Równak żlë jidze ò samą etnofilologiã, to całô pòdzãka nôleżi sã Doroce Wilczewsczi. To òna mie prawie do te zachãcywa i mie do te przekòna.

Jaczi béł zôczątk twòji drodżi gazétnika?

Zaczãło sã w lëstopadnikù 2017 rokù, òd diktanda kaszëbsczégò w Bòjanie. Pòznôł jô tam Adama Hébla. Miesąc pózni Adóm prosył ò zetkanié. Robił wnenczas w Radiu Kaszëbë. Rôcził mie do wespółprowadzeniô aùdicje w kaszëbsczim jãzëkù. Adóm mie wcygnął do radia – do dzys żëjemë w drëszbie i razã dzejómë tej-sej – ale ta aùdicjô to bëło blós taczé rozgrzanié sã przed richtich robòtą. Za to, że przëszło mie robic jakno gazétnik, stolemné „Bóg zapłac” nôleżi sã Arturowi Jabłońsczémù, chtëren przërocził mie do robòtë repòrtérë pół rokù pózni, nimò to, że jô jesz béł w tim fachù dëcht „zelony”. Artur Jabłońsczi – tak jak wspòminóny Eùgeniusz Prëczkòwsczi – to człowiek, chtëren rozmieje stawiac na młodëch i chãtno dzeli sã z nima swòjim bòkadnym doswiôdczenim na niwiznie dzejaniégò dlô tatczëznë.

 

Gôdô sã, że gazétnik bë miôł bëc „òbiektiwny”, trzezwò zdrzec na to, co òpisywô. Czedë të gôdôsz ò kaszëbiznie, môsz w se wiele wseczëców, emòcji. Môsz tegò swiądã? A żelë jo, to pòjôwiô sã jesz jedno pëtanié: Próbùjesz nad tim robic czë mëslisz, że kaszëbsczi gazétnik miôłbë bëc prawie taczi?

Barnienié kaszëbiznë nie wësztrëkiwô òbiektiwizmù. Bò òbiektiwno wzérającë – më mùszimë sã dërch barnic. Jesz nie bëło przëtrôfkù, cobë biôtka ò naje wôrtnotë kòmùs szkòdza. Nôwëżi bez falszëwòtã. Wiedno to më mùszimë jic na miónczi ò swòje prawa, bò rozmajité wëszëznë nie chcą ò nas wiele czëc.

W robòce gazétnika wedle mie przede wszëtczim ni mòże cëganic. Nót je gadac prôwdã, nawetka czej nie widzy sã lëdzóm, chtërny nie ùwôżają naju rodny spôdkòwiznë. Nie lëdóm równak robic przék lëdzóm. Jem za tim, cobë dążëc do zgòdë, le téż ni mòżemë dac so wlezc na głowã – na niwie gazétnictwa mët. Temù, czej miôł jem leżnosc rëchtowac materiałë radiowé, wiedno starôł jem sã wëcygnąc kaszëbsczé sprawë w przódk, ùswiądnic człowieka, z chtërnym jô gôdôł, w tim, że to më Kaszëbi jesmë – jak gôdôł Òjc Swiãti Jan Paweł II w Gdinie w 1987 rokù – „odwiecznymi gospodarzami pomorskiej ziemi”. Ale co bëło rzekłé z drëdżi starnë, to bëło rzekłé, i taczé wiadła prawie szłë pózni w eter.

Z wiôlgą pasją òpòwiôdôsz téż ò robòce na gbùrstwie. To twòja drëgô (pò kaszëbiznie) miłota? Môsz planë, żebë òstac gbùrã, czë równak ju wiész, że mdzesz kaszëbsczim gazétnikã?

Móm dopiérze 23 lata. Czej zdrowié pòzwòli, czekô mie jesz wiele piãknëch sztótów, ale téż na gwës wiele drãdżich ùpôdków. Nie chcã dlôte za mòcno wëchadac w przińdotã...

 

Jeżlë jidze ò kaszëbiznã, to të gôdôł ò planach na familiã, wëchòwanié dzecy, a nawetka ò tim, jaczé të bë chcôł miec przeswiôdczenié òbczas ùmieraniô. Mëszlã, że i tuwò mòżemë kąsk pòkôrbic ò przińdnoscë?

Tej chcemë rzeknąc tak: czej robiã na gbùrstwie, czëjã, że òdpòcziwóm. Głowa lepi mësli. To je baro dobrze sã òderwac òd kómpùtra i pòrobic cos rãkama a nogama. Gwës na môlu òstónã – do gardu sã nie wëbiéróm. Ale gòspòdarka mòjégò tatka nie je wiôlgô. Ni ma dlôte téż wiele robòtë, a co za tim jidze – dëtków mët. Chòwë ju ni mómé dłudżé lata. Òstała blós robòta w pòlu. Na môłim gbùrstwie dzysdnia nie dô sã zarobic na dostatné żëcé. Ale w głãbi serca dzes tam są snica, cobë w przińdoce to zmienic i brzadno dali cygnąc tã pòstãpną spôdkòwiznã òjców.

 

Jak familiô i drëszë òdbiérają twòjã żëcową drogã – swiądnégò Kaszëbë, sztudérë etnofilologii, gazétnika Radia Kaszëbë?

Jô nie chcã, żebë to bëła mòja darga. Jô chcã, cobë òna bëła NASZA. Jô chcã, cobë familiô i drëszë szlë tą drogą ze mną mët. Drogą swiądnégò Kaszëbë. I to sã w dzélu ùdôwô. Jô widzã brzôd kòżdégò dnia. Chòc le w cyberzonie. Wszëtcë ju wiedzą, że jak jakôs sprawa je do Gracjana, tej załôtwiómë jã pò kaszëbskù. I dochôdô do piãknëch zjawiszczów, czej na przikłôd drëszë niesparłãczony z dzejanim dlô kaszëbiznë piszą do mie w rodny mòwie nimò to, że nigdë nie piselë ani nawetka nie ùczëlë sã pisac pò kaszëbskù. Piszą fòneticzno, ale tej móm swiądã, że w tim prawie sztóce òni pò kaszëbskù mëslą, tak jak to robilë jich tatkòwie, starkòwie. I tej serce mie rosce, bò widzã, że to wszëtkò mô cwëk. Że je brzôd w lëdzach. A to je dlô mie nôwôżniészé. Mòże pisac ksążczi, artikle, prowadzëc aùdicje – ale to mô bëc blós strzódk do célu. Célã je człowiek. To je wszëtkò robioné do niégò – nié dlô karierë czë zwëskù. Ale mùszã rzec, że robòta w radiu czë sztudérowanié w tim baro pòmôgô. Pòmôgô w docéranim do człowieka.

 

Co robisz, żebë rozwijac swój kaszëbsczi jãzëk? Co czëtôsz, czegò (abò kògò) słëchôsz? A mòże mëslisz, że skòrno môsz dobrą kaszëbiznã wëniosłą z dodomù, to lepi jã òstawic taką nôtërną, nieskażoną na przëmiar neòlogiznama?

Jô sã ùczã z kòżdim dniã. Równak jô jem barżi „słëchówcã” jak „zdrokówcã”. Barżi mie wpôdô w ùchò jãzëk w gôdce niżlë pisóny. I tuwò zôs robòta gazétnika Radia Kaszëbë mie baro rozwinã. Czej jô robił wëdowiédzë z rozmajitima kaszëbsczima lëteratama, dzejôrzama, ùczałima – baro flot w ùszë wpôdałë mie pòsobné słowa, chtërnëch jô nie czuł doma, a chtërne ùżiwóné są czãsto a gãsto w lëteracczi kaszëbiznie, w tim neologiznë mët. Fùndamentã je równak kaszëbizna wëcygniãtô z dodomù. Jô bë rzekł téż, że w mòjim żëcym jãzëk kaszëbsczi mô dwie gãbë. Pierszô – domôcô. Tuwò jô gôdóm z familią swòbódno, w gwarze lesacczi, taczi, jaczi jô sã naùcził doma. Minusã ti swòbòdë je wiele słów zacygniãtëch z pòlaszëznë. Në, ale chëczë rządzą sã swòjima prawama. Drëgô gãba je tej, czej gôdóm pò kaszëbskù w mediach, z dzejôrzama kaszëbsczima, na kùlturowëch zéndzeniach – tej staróm sã zważac na to, jaczégò słowa ùżëjã i w jaczi spòsób je wëmôwióm, bò zanôlégô mie na tim, cobë kaszëbizna w pùblicznym rëmie bëła jak nôpiãkniészô. Żlë jidze ò pisënk – sztudióm zawdzãcziwóm corôz to lepszé pòjãcé pisaniégò w rodny mòwie. Pòczątczi z kaszëbsczim pisënkã miôł jem w szkòle spòdleczny, le tak barżi bëlno naùcził jem sã dopiérkù na sztudiach, chòc tej-sej jaczi błąd sã jesz trafi. Ale to sã zdôrzô w jinszich jãzëkach téż.

 

Jak zdrzisz na przińdnosc kaszëbiznë? Dze widzysz nôwikszą nôdzejã dlô ji ùchòwaniô?

Familiô, familiô i jesz rôz familiô. Je drãgò, le jesz nie je za pózno na òdrodã. Znajã wiele młodëch w mòjim wiekù abò jesz młodszich (nawetka ò 8–10 lat!) , chtërny gôdają piãkno pò kaszëbskù. To je môłi dzél proceńtowi wszëtczich Kaszëbów w pòrównanim z pòkòlenim jich starków czë nawetka tatków, ale jesz gôdają. Wôżné, cobë jich ùswiądnic w tim, że to je wiôlgô wôrtnota, że mùszą miec mòcny cësk na to, cobë jich dzecë bëłë w pòczëcym swòji kaszëbskòscë wëchòwiwóny. Tak jak jô ju gôdôł rëchli – czej przińdze mie dożëc sãdzëwégò wiekù, a we smiertelnym wërze, czej ju nie mdã mógł gãbë òdemknąc, nie mdã ju czuł rodny mòwë w swòji familie i òkòlim – mdã miôł swiądã, że nie wëkònôł jem swòji misje. To nie je letczi chléb. Są sztótë, w chtërnëch człowiek bë sã nômili òbdôł. Zamkł w chëczach i sedzôł. Ale to mòże dérowac nôwëżi pôrã niedzelów. Tej zôs sã bùdzy bënë ta chãc wëlezeniégò do lëdzy. Czej Pón Bóg dô mòc a zdrowié, mdã dzejac tëli, wiele bãdã mógł. Pewno w òczach jinszich mdze to wiedno mało, ale mëszlã, że jak mdã dzéń w dzéń òdkłôdôł pò kamiszkù, tej za cziledzesąt lat zrobi sã z tegò grëpa kamieni.

 

Dzejôsz rëszno w klubie kaszëbsczi młodzëznë „Cassubia”. Co mòżemë zabédowac młodim lëdzóm, żebë chcelë sã zajimac kaszëbizną?

Jô donëchczôs gôdôł ò swiądze bëcégò Kaszëbą. Czësto drëgą starną je samò dzejanié. Mòżlëwòtów dzysdnia je fùl! Mómë to, czegò ni mielë naszi tatce. Jiwrã są chãcë, a tak richtich jich felënk… Drëdżim problemã je to, że wedle mie starszim dzejôrzóm nie zanôlégô na młodëch. Tu je prawie wiôldżi jiwer. Młodi człowiek nie chce wstãpiwac do organizacji, dze są sami stôri. Młodi Kaszëba mùszi czëc, że nie je sóm. Dlôte wôżné, żebë to bëłë karna. Môłé, ale karna. Le młodi sami ni mają òdwôdżi wëlezc i rzec: „Më zakłôdómë karno młodëch na przëmiar przë parce KPZ”. Wiele je gôdóné, ale do młodëch nicht nie wëchôdô. Jô nie chcã tuwò terôzka wëapartniwac i gadac: „Hewò tam je lëchò, tam je lëchò – blós kòl nas je dobrze”. Ale prôwda je takô, że w Baninie wiôlgą robòtã òd lat robią Elżbiéta i Eùgeniusz Prëczkòwscë. Òni sã starają, wiele mògą, cobë młodëch włączëc w dzejanié. Żebë bëło jich jak nôwiãcy. Dzãka temù part je dërch młodi. Jedny barżi swiądno – jinszi mni, ale wëmiana pòkòleniowô dërch je. Jô jem z mòjich młodëch drëchów w Baninie bùszny. Co jaczis czas na jaką ùdbã przińdzemë. Ni ma tegò wiele, ale je. Ale móm téż kòntakt z młodima z rozmajitëch dzélów Kaszëb. Òni nie są zrzeszony w niżódny stowôrze, ale interesëją sã kaszëbizną, mają wiele jiwrów, pitaniów – staróm sã jima pòmagac i klarowac najã historiã pòdług prôwdë. Dlôte midzë jinszima òd łońsczégò rokù, razã ze sztudérama kaszëbsczi etnofilologie, pòdjimóm sã òrganizacje „Balu Młodëch Kaszëbów”, na chtëren zjéżdżają sã młodi dzejôrze i nié le blós dzejôrze – równo jaczé mają pòzdrzatczi w kaszëbsczich sprawach. Nôlepi sã integrowac bez zabawã. Latos impreza mia sã òdbëc w maju w Lëni, ale bez pòszëdło kòrónowirusa më mùszelë jã przełożëc na séwnik.

 

Wespół z Eùgeniuszã Prëczkòwsczim të wëdôł w slédnym czasu ksążkã ò Pawle Miotkù (Z Bãdargòwa do Lëzëna. Paweł Miotk – dzejôrz, lëterat i wójt). Dlôcze prawie ta pòstacjô mô ce zaczekawioné?

To je baro długô historiô. Zaczãła sã pò smiercë starka, ò jaczim jô ju tëli rzekł. Przejął jem pò nim kastã ze stôrima òdjimkama (drzewianą – taczé pùdło jak przódë chłopi ùżiwelë do gòleniégò sã), chtërne mie wiedno pòkazywôł. Nalôzł jem bënë pòcztową kôrtã wòjskòwą razã z òdjimkã jaczégòs chłopa. Na ni sztãpel i data – Hambùrg 1916. Ùsôdzca – Paweł Miotk. Mòjégò starka Bernata mëma – Wanda – bëła òd Miotków, tej jô so pòmëslôł, że to prosto jaczis krewny. Ale sznëkrowôł jem barżi i sã òkôzało, że to je baro znóny Miotka. Stark za żëcégò nick ò nim mie dëcht nie gôdôł. Pewno dlôte, że Miotka ùmarł jesz przed starka gebùrstagã. Pò zbadérowanim sprawë òkôzało sã, że ten starosta òglowòpòlsczich òżniwinów w Spale i znóny przedwòjnowi kaszëbsczi gôdkôrz béł bratã mòji prastarczi – Wandë Fópczëny. Tej jô sã tą pòstacją baro zainteresowôł. Dëcht w tim samim czasu pòznôł jem Eùgeniusza Prëczkòwsczégò. Tak sã złożëło, że òn ju wiele lat rëchli zajimôł sã sprawą Miotka, bò rodny môl Prëczkòwsczich na Stążkach béł zarô za grańcą rodnégò môla Miotków na Różnym Dãbie. To bëlë richtich sąsôdze. Prëczkòwsczi pòdzelił sã ze mną swòjima materiałama, jô z nim swòjima – a tej jô sã tak richtich do robòtë wzął. Zaczął sznëkrowac pò archiwach, nalôzł jem wiôldżi dzél blëższich krewnëch Pawła Miotka. Tej më to razã zebrelë do grëpë i kùreszce ùdało sã wëdac pùblikacjã.

 

Stipendium miona Trojanowsczi to dlô ce barżi achtnienié donëchczasnëch dobëców czë zôchãta do robòtë? A mòże jedno i drëdżé?

Barżi achtnienié donëchczasnëch dobëców, chòc ùwôżóm je jesz za baro żôrotné. Ale to achtnienié téż daje mòc. Czej chtos cebie achtnie, robi sã cepli na sercu. Tim barżi, że w swiece dzysdnia je wiele gòrzu, taczi zawistnoscë midzë swòjima, chtërna je czësto niepòtrzébnô nikòmù. Cobë nie bëło – jô nie òprzestanã dzejac, bò kaszëbsczé sprawë to je òd czile lat całé mòje żëcé. Le na gwës terô je drãdżi czas dlô naju wszëtczich. Pòszëdło ògraniczô téż robòtã gazétnika, chtëren je nôłożen bëc dërch wëstrzód lëdzy, co terôzka mie téż daje do mësleniô i nie pòmôgô òb codzéń. Korónawirus a rozmajité jinszé przëtrôfczi zatrzëmałë kąsk „Fópkã gazétnika”. Ale nen drãdżi czas minie i tej mdzemë dzejac dali. Planów na przińdotã je fùl. Wszëtczé są sparłãczoné z dzejanim dlô tatczëznë. Le pòmalinkù a do przódkù. Mój tatk wiedno mie gôdôł, że młodi kóń sã mòcno szarpie, czej cos cygnie – wladëje w to całą mòc, a tej za sztót pôdô, bò je wëkùńczony. Dozdrzelałi kóń nôprzód nacygnie slã, zbadérëje, wiele mô mòcë, wiele je w sztãdze ùcygnąc. Tej to so rozłożi na całą trasã i pòmalinkù cygnie. Pòmalinkù, ale co wôżné, do kùńca.

 

Òbczas wrãcziwaniô stipendium miona Izabellë Trojanowsczi të môsz rzekłé, że bãdzesz pisôł téż do „Pòmeranii”. Pôrã tekstów ju sã pò prôwdze ùkôzało, ale môsz të ùdbã na jakąs stójną wespółrobòtã? Ò czim të bë chcôł do naju pisac?

Gôdôsz „kaszëbsczi gazétnik” – mëslisz „Pomerania”. Mòją pasją je historiô. Żlë wszëtkò pùdze pòdług mòjégò planu, pò skùńczenim kaszëbsczi etnofilologie chcã rozpòcząc sztudia historiczné. Czej naléze sã jaczi plac dlô mie w pismionie, w chtërnym swój głos zabiérają nôwôżniészé i, mëszlã, nômądrzészé pòstacje najégò kaszëbsczégò swiata – mdã sã czëc baro mòcno wëapartniony. Czas pòkôże, co żëcé przëniese – pòmału a do przódkù.

Gôdôł Dark Majkòwsczi

Pomerania 06/2020

 

Serdecznie zachęcamy do prenumeraty naszego czasopisma!!!

Więcej informacji znajdziecie na: www.miesiecznikpomerania.pl/kontakt/prenumerata

NAJNOWSZE ARTYKUŁY
© Copyright 2005 - 2020 Portal Regionalny kaszubi.pl
Wydawnictwo Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego
Projekt graficzny: Iselin
Webmaster: Łukasz Makurat
Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Prywatności. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce. Kliknij na to powiadomienie, aby je zamknąć.