Do poprawnego działania strony wymagane jest włącznenie obsługi javascript. Zmień to w opcjach Twojej przeglądarki i odśwież stronę.
Rok Franciszka Kręckiego

Franciszek Leon Kręcki (1883-1940) – ogłoszony przez Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie
PATRONEM ROKU 2018

Doktor praw, jeden z przywódców ruchu młodokaszubskiego, publicysta, ps. Bobrius, zaraz po I wojnie światowej lider Organizacji Wojskowej Pomorza przygotowującej powstanie na Kaszubach, działacz kaszubsko – pomorski w Gdańsku, inicjator i współzałożyciel harcerstwa polskiego w Wolnym Mieście Gdańsku. Urodził się 16 kwietnia 1883 r. w Borzestowie koło Chmielna w powiecie  kartuskim w znanej z działalności społeczno-kulturalnej kaszubskiej rodzinie Konstantego Kręckiego. Lata szkolne spędził w Kościerzynie dokąd  przeprowadziła się jego rodzina. W latach zaboru pruskiego w uczył się w gimnazjum w Kościerzynie, a potem w Chełmnie gdzie działał w tajnej organizacji filomackiej. Po zdaniu matury w 1902 r., w latach 1902-1905 studiował prawo w Berlinie, Królewcu i Heidelbergu pełniąc rolę duchowego przywódcy polskich studentów pochodzących z Pomorza. Stopień doktora praw uzyskał 3 kwietnia 1906 r. na renomowanym Uniwersytecie im. Carola Ruperta w Heidelbergu.

Nie mogąc rozwinąć kariery prawniczej, z powodu odmowy przez władze pruskie  wydania zgody na otwarcie kancelarii adwokackiej, dzięki uzyskanej na uczelni berlińskiej dodatkowej specjalności z dziedziny bankowości, w 1907 r. rozpoczął pracę zawodową w polskiej firmie zbożowej Dom Handlowy i Komisowy „Ceres” Sp. z o.o. w Gdańsku.

Dał się poznać jako aktywny działacz społeczno-polityczny, podobnie jak ojciec oraz siostry Maria i Stefania, zaangażował się  w walkę o utrzymanie tożsamości  Kaszubów. Stanowił podporę dla koncentrującego się wokół dr Aleksandra Majkowskiego środowiska inteligencji kaszubskiej, które do historii przeszło jako Młodokaszubi. Razem z Majkowskim został jednym z pierwszych członków Kaszubskiego Towarzystwa Ludoznawczego „Verein für Kaschubische Volkskunde”, założonego 21 września 1907 r. w Kartuzach przez Izydora Gulgowskiego i Friedricha Lorentza w celu prowadzenia badań nad sztuką i kulturą ludową Kaszubów i ludności pomorskiej. Wyniki badań publikowano na łamach czasopisma  „Mitteilungen des Vereins für Kaschubische Volkskunde” (tj. Wiadomości Kaszubskiego Towarzystwa Ludoznawczego). W latach 1908-1912 F. Kręcki organizował i wspierał finansowo jedyne ukazujące się na Pomorzu kaszubskie czasopismo „Gryf” o profilu literacko - naukowym redagowane przez dra A. Majkowskiego i wydawane w Kościerzynie, w którym podkreślano ścisłe związki Kaszubów z Polską oraz próbowano przeciwdziałać pruskiej akcji germanizacyjnej na Pomorzu. W 1909 r. w celu zapewnienia czasopismu podstawy materialnej F. Kręcki powołał Spółkę Wydawniczą w Kościerzynie, w której pełnił funkcję członka zarządu razem z dr A. Majkowskim. Udziałowcami i założycielami tej spółki zostali: dr Bernard Filarski, ks. Wacław Wojciechowski, ks. Józef Wrycza, ks. dr Kamil Kantak, dr inż. Józef Englich i adwokat Ignacy Brejski. W 1912 r. dr F. Kręcki przeniósł siedzibę wydawnictwa z Kościerzyny do Gdańska na ul. Ogarną prowadząc i finansując redakcję czasopisma „Gryf” od 1 września 1911 r. do końca sierpnia 1912 roku.

W 1910 r. F. Kręcki  wspierał  Alfonsa Chmielewskiego właściciela pensjonatu „Quo vadis” w Sopocie w organizowaniu działalności kulturalnej z udziałem dr  A. Majkowskiego, z którego dochód przeznaczono na podejmowane w Sopocie i Kościerzynie kaszubskie inicjatywy kulturalne.

F. Kręcki był jednym z członków Komitetu Organizacyjnego Zjazdu Młodokaszubów, który odbył się w dniach 20-21 czerwca 1912 r. w Gdańsku. Wziął udział w powstaniu i ukonstytuowaniu się w tym samym roku Towarzystwa Młodokaszubów, w którym pełnił funkcję skarbnika. Współpracował z tajnym Kółkiem Kaszubsko-Pomorskim działającym od 1911 r. w Warszawie, organizując dla Polaków z Pomorza wycieczki „do kraju”, zwłaszcza do stolicy i Częstochowy. Wywierał także duży wpływ na charakter czasopisma „Gazety Gdańskiej”, organu polskich kół gospodarczych w Gdańsku, pisując na jej łamach artykuły pod pseudonimem „Bobrius”, współpracując ze znanymi dziennikarzami: Władysławem Cieszyńskim, Wilhelmem Grimsmannem, Wiktorem Mielnikowem i Jerzym Miecznikowskim. W 1912 r. przez krótki okres czasu był redaktorem „Gazety Gdańskiej”.

W czasie I wojny światowej został wcielony do armii pruskiej, w której służył od 1914 r. do 1918 r. Po powrocie z wojny energicznie zaangażował się w działalność niepodległościową na rzecz przyłączenia Pomorza Gdańskiego wraz z Gdańskiem do Polski wchodząc z początku w skład Rad Robotniczo-Żołnierskich. Następnie objął stanowisko zastępcy podkomisarza i kierownika wydziału finansowego, utworzonego 13 grudnia 1918 r.  Podkomisariatu Naczelnej Rady Ludowej na Prusy Królewskie, Warmię i Mazury z siedzibą w Gdańsku, w którym działał razem z dr Stefanem Łaszewskim, dr Józefem Wybickim – podkomisarzem NRL, późniejszym I pomorskim starostą krajowym, Stanisławem hr. Sierakowskim, Brunonem Gabryelewiczem, Józefem Głowackim, Edmundem Jonasem i adwokatem Romanem Wawrowskim ze Świecia, a następnie z dr Mieczysławem Marchlewskim. F. Kręcki wraz z najbliższymi współpracownikami wyświadczył wielką pomoc wspierając przedstawicieli władz polskich z Warszawy w organizowaniu od połowy lutego1919 r. wyładunku w porcie gdański głównie pomocy żywnościowej przysyłanej przez Aliantów dla głodującej Polski. Wiosną 1919 r. władze pruskie, po rozwiązaniu NRL w Gdańsku i aresztowaniu wielu polskich działaczy, wszczęły postępowanie sądowe pod zarzutem zdrady stanu przeciwko dr F. Kręckiemu, S. Łaszewskiemu, B. Gabryelewiczowi. Ukrywający się przed władzami pruskimi F. Kręcki wszedł w skład zakonspirowanego Podkomisariatu. Udostępniał lokal firmy zbożowej „Ceres” w Gdańsku, której był dyrektorem, na tajne zebrania członków Podkomisariatu, które również odbywały się w prywatnym mieszkaniu dr J. Wybickiego w Gdańsku. W tym czasie F. Kręckiemu powierzono (m.in. jak liderowi Towarzystwa Gimnastycznego Sokół w Gdańsku) kierownictwo tajnej Organizacji Wojskowej Pomorza (OWP) . Jako główny komendant  i szef wydziału wojskowego był podporządkowany powstałej w Poznaniu w lutym 1918 r. Polskiej Organizacji Wojskowej zaboru pruskiego – przygotowywała ona kadrę i broń do wybuchu powstania antyniemieckiego. Jej zadaniem miała być obrona interesów ludności polskiej na Pomorzu, przeciwstawienie się antypolskiej działalności Grenzschutzu, a potem zasilenie zorganizowanymi oddziałami z Pomorza powstania wielkopolskiego. Mając do dyspozycji kilkanaście tysięcy ludzi (niektórzy niemieccy politycy mówili o 50 tys co wydaję się liczbą zdecydowanie przesadzoną), w tym ok. kilkaset w samym Gdańska i najbliższej okolic, F. Kręcki zmierzał do przygotowania i wywołania powstania licząc na pomoc wojsk polskich, które miały przybyć na początku 1919 r. do Gdańska z Francji pod dowództwem gen. Józefa Hallera. Polityka faktów dokonanych miała zapewnić Polsce Gdańsk i skłonić rozpoczynającą się wówczas konferencje pokojową w Paryżu do zaakceptowania takiego stanu rzeczy. Ostatecznie OWP z F. Kręckim na czele podporządkowała się decyzji podjętej przez Komisariat NRL w Poznaniu, który postanowił, aby o losach Pomorza Gdańskiego i Gdańska, rozstrzygnęły mocarstwa obradujące na konferencji pokojowej – władze polskie zabroniły wywołania powstania. Wiązało się to z wielkim napięciem polityczno-dyplomatycznym. W okresie przejściowym F. Kręcki jako członek Podkomisariatu NRL w Gdańsku przeciwdziałał wywożeniu majątku ruchomego z Kaszub i Pomorza przez Niemców, czuwał nad zachowaniem bezpieczeństwa i spokoju miejscowej ludności oraz później brał udział w przejmowaniu ziem przyznanych państwu polskiemu na mocy traktatu pokojowego podpisanego 28 czerwca 1919 r. w Wersalu. F. Kręcki razem z dr Witoldem Jasińskim, dr Franciszkiem Kubaczem i adwokatem Bonifacym Łangowskim został też powołany w skład Rady Ekonomicznej wspomagającej Wydział Techniczny Generalnej Delegacji Rzeczpospolitej Polskiej w sprawach zakupu ziemi i nieruchomości w Gdańsku (m.in. dzięki zabiegom tego typu rząd polski kupił tereny na Westerlplatte – co w przyszłości miało odegrać ważną rolę).

W początkowym okresie odzyskania niepodległości przez państwo polskie F. Kręcki zaangażował się razem z grupą Młodokaszubów w działalność Bractwa Pomorskiego założonego w 1921 r. w Toruniu. W organizacji tej popierającej rozwój kultury pomorskiej z rodzimymi pierwiastkami współpracował razem ze znanymi działaczami kaszubskimi i pomorskimi takimi jak: senator ks. Feliks Bolt, ks. Konstantyn Dominik, późniejszy biskup sufragan w Pelplinie, starosta Leon Kowalski, starosta krajowy Bolesław Lipski, Józef Wybicki. Efektem działalności członków Bractwa był memoriał „Potrzeby i życzenia Pomorza”, który przedłożyli, po przewrocie majowym w 1926 r., rządowi polskiemu w celu poprawy sytuacji społeczno-gospodarczej i kulturalnej w województwie pomorskim. 

Mieszkający od 1906 r. w Gdańsku F. Kręcki pracował w latach 1907-1919 w polskiej spółce handlowej „Ceres”, która  w 1919 r. połączyła się z gdańskim oddziałem Banku Kwilecki, Potocki i Spółka z Poznania. W latach 1919-1939 pełnił funkcję dyrektora tego banku przyczyniając się do ożywienia życia gospodarczego i społecznego Polonii gdańskiej w Wolnym Mieście Gdańsku. Został członkiem zarządu gdańskiego oddziału Związku Polskich Kupców i Przemysłowców oraz zarządu Rady Polskich Interesantów Portu Gdańskiego, utworzonej w 1935 r. w celu  pogłębienia współpracy z Polską. Zasiadał w radach nadzorczych gdańskich banków: British and Polish Trade Bank, Banku Emisyjnego oraz w wydziale bankowym Bank von Danzig (Bank Gdański).

Zajmował się także publicystyką pisując artykuły pod pseudonimem „Bobrius”. Przyczynił się między innymi do realizacji propagowanej przez niego już od 1913 r. na łamach „Gazety Gdańskiej” idei budowy Domu Polskiego w Gdańsku – zrealizowano w grudniu 1924 r. Należał do rady nadzorczej i zarządu Komitetu Budowy Domu Polskiego oraz do grona ofiarodawców, dzięki którym powstał ważny ośrodek życia społecznego i kulturalnego Polonii gdańskiej. 

W okresie istnienia W. M.  Gdańska został członkiem wielu polskich organizacji i stowarzyszeń wspierając finansowo ich działalność jak na przykład: Towarzystwa Pomocy Naukowej w Gdańsku, założonego 21 września 1921 r. przez Władysława Paneckiego w celu finansowego wspierania nauki polskich studentów Politechniki Gdańskiej; Towarzystwa Przyjaciół Nauki i Sztuki założonego w Gdańsku w lipcu 1922 r i wydawanego „Rocznika Gdańskiego”. Działał w założonym 8 maja 1922 r. Polskim Klubie Wioślarskim zajmującym się organizacją regat wioślarskich, wycieczek do Polski i  imprez sportowych.
W 1932 r. F. Kręcki został członkiem sądu honorowego tego Klubu. Pełnił funkcję członka zarządu Gminy Polskiej Związku Polaków i powołanej przez nią 16 lutego 1938 r. Polskiej Rady Kultury, w skład której weszło 18-tu zasłużonych działaczy mających troszczyć się
o rozwój polskiej kultury i oświaty na terenie W. M. Gdańska, dobrą współpracę z polskimi organizacjami i gromadzenie środków na finansowanie ich działalności. F. Kręcki należał również do utworzonej 26 listopada 1921 r. Macierzy Szkolnej w Gdańsku zajmującej się zakładaniem polskich ochronek, polskich klas w niemieckich szkołach senackich, polskich szkół powszechnych, zawodowych, średnich i wyższych w W. M. Gdańsku. W 1934 r. i w 1936 pełnił w tej organizacji funkcję członka komisji rewizyjnej. Kierował jako prezes (po nim  prezesem był dr B. Filarski, a następnie Aleksander Kochański) Towarzystwem Czytelni Ludowych zajmującym się zakładaniem bibliotek i rozwojem czytelnictwa wśród ludności polskiej.

Po przejęciu władzy w W.M. Gdańsku przez hitlerowców F. Kręcki  przyczynił się do założenia w 1934 r. Zrzeszenia b. Ochotników Armii Polskiej Obywateli Wolnego Miasta, wchodzącego w skład ogólnopolskiej Federacji Polskich Związków Obrońców Ojczyzny. Był także członkiem gdańskiego oddziału Ligi Morskiej i Rzecznej. Uczestniczył 3 lipca 1938 r. w Kartuzach w zjeździe młodzieży studenckiej z Pomorza (uczącej się głównie w Warszawie i Poznaniu) podczas którego wraz z ówczesnym wojewodą pomorskim Władysławem Raczkiewiczem, Wincentym Rogalą, Heliodorą Czarnowską i Kreftówną z Gdańska został ojcem chrzestnym sztandaru studenckiej korporacji warszawskiej „Cassubia”- obecnie sztandarem tym opiekuje się działający przy Zrzeszeniu Kaszubsko-Pomorskim Klub Studencki Pomorania.

Został jednym z inicjatorów i współzałożycieli w 1920 r. harcerstwa polskiego w W. M. Gdańsku współpracując w tym czasie ze swoim siostrzeńcem Stefanem Mirau. Razem z dr B. Filarskim i harcmistrzem Stanisławem Rudnickim pełnił rolę opiekuna założonej 8 sierpnia 1920 r. w Gdańsku  I Drużyny Harcerzy im. Zygmunta Augusta. Wspierał finansowo w latach międzywojennych XX w. działalność harcerzy gdańskich. Pełnił funkcję przewodniczącego Koła Przyjaciół Harcerstwa działającego przy Zarządzie Okręgu Związku Harcerstwa Polskiego (ZHP) w Gdańsku, liczącego ok. 100 członków. Zajmował się organizacją zarządu i przygotowaniem zjazdu konstytucyjnego Oddziału, utworzonego w 1935 r. na podstawie decyzji Naczelnej Rady Harcerskiej Oddziału Z H P w Gdańsku. Na zjeździe, który odbył się 3 marca 1935 r. w siedzibie Polskiego Klubu Morskiego, został wybrany na funkcję przewodniczącego Zarządu Oddziału ZHP w Gdańsku, podniesionego od połowy 1936 r. do rangi Okręgu. W latach 1936-1939 F. Kręcki pełnił funkcję przewodniczącego Okręgu ZHP zajmując się razem z członkami zarządu reprezentowaniem ZHP na terenie W. M. Gdańska, utrzymywaniem ścisłych kontaktów z centralnymi władzami ZHP w kraju, szerzeniem idei harcerstwa wśród Polonii gdańskiej poprzez popieranie i rozwijanie KPH, zapewnienie funduszy i pomieszczeń dla organizacji harcerskich, współpracę z komendami harcerek i harcerzy przy kształceniu kadry instruktorskiej, przy realizacji programów pracy drużyn i gromad zuchowych, organizacji corocznych zjazdów z udziałem komend Chorągwi, kadry instruktorskiej, przedstawicieli KPH w celu przeglądu pracy komend Chorągwi i KPH.  Szczególną opieką dr F. Kręcki objął nad powstałą w 1930 r. I Morską Drużyną Harcerzy im. Zygmunta Augusta, a następnie na Gdańskim Harcerskim Hufcem Żeglarskim, stwarzając młodym żeglarzom dogodne możliwości korzystania z taboru jachtowego Polskiego Klubu Morskiego w Gdańsku oraz szkoleń prowadzonych przez kmdr B. Mohuczego, kpt. żeglugi morskiej Tadeusza Prechitko, kmdr Tadeusza Ziółkowskiego. W ZHP F. Kręcki uzyskał stopień „działacza harcerskiego”.


W dniu wybuchu II wojny światowej 1 września 1939 r.  funkcjonariusze tajnej policji gdańskiej aresztowali F. Kręckiego. Więziony był w gdańskich więzieniach Viktoriaschule i Schiesstange. Jesienią 1939 r. został wysłany do pracy rolnej u niemieckich gospodarzy w powiecie Gdańskie Niziny, skąd pod koniec 1939 r.  przywieziono go do obozu dla jeńców cywilnych w Nowym Porcie w Gdańsku „Zivilgefangenenlager Neufarwasser”. W styczniu 1940 r. został przeniesiony do  KL Stutthof, gdzie wkrótce podobnie jak wielu polskich liderów z Gdańska został zamordowany. Szczątki jego zwłok i pozostałych ofiar odnaleziono w maju 1979 r. a po ekshumowaniu złożono je do wnętrza Pomnika Walk i Męczeństwa, znajdującego się na terenie byłego obozu koncentracyjnego Stutthof w Sztutowie.

Ojciec F. Kręckiego Konstanty był właścicielem domu w Kościerzynie, działaczem młodoka-szubskim, członkiem kościerskiej Spółki Parcelacyjnej (1904-1910), „Straży. Towarzystwa ku obronie spraw ekonomicznych i społecznych” (1905-1914), zarządu spółki „Dom Kaszubski” od 1906 r., przekształconej w 1909 r. w Towarzystwo „Bazar” z o.o. mającym na celu zbudowanie Domu Kaszubskiego w Kościerzynie, dyrektorem Banku Ludowego w Kościerzynie. Zmarł 4 czerwca 1917 r. w Kościerzynie. Najstarsza siostra Maria należała do ruchu młodokaszubów i „Bractwa Pomorskiego”. W latach międzywojennych uczyła j. francuskiego w gimnazjum w Wejherowie. Zmarła w Wejherowie przed wybuchem
II wojny światowej. Młodsza siostra Stefania pełniła funkcję skarbnika założonego w 1909 r. Towarzystwa Czytelni Polskiej w Kościerzynie, z którego inicjatywy otworzono czytelnię i bibliotekę dla polskich mieszkańców. W latach międzywojennych była właścicielką sklepu
z kapeluszami w Wejherowie. Brat F. Kręckiego zamieszkał w Niemczech. 

Franciszek Kręcki za działalność w Organizacji Wojskowej Pomorza został odznaczony w 1924 r. orderem Virtuti Militari, za działalność społeczno-narodową – Złotym Krzyżem Zasługi i Krzyżem Kawalerskim Orderu Polonia Restituta.

Jego imieniem została nazwana po II wojnie światowej jedna z ulic w Gdańsku -  Oliwie. O jego zasługach dla Gdańska, Kaszub i całego Pomorza przypomina tablica pamiątkowa umieszczona na ścianie zewnętrznej  budynku na ul. Długi Targ 35 w Gdańsku, w którym mieszkał w latach 1920-1939 oraz symboliczny nagrobek w kształcie krzyża w alei rozstrzelanych wybitnych działaczy Polonii gdańskiej na Cmentarzu dla Zasłużonych położonym w gdańskiej dzielnicy – Zaspa.

Rok 2018 – 100 lecia Niepodległości jest doskonałą okazją do przypomnienia niezwykle ciekawej postaci dr Franciszka Kręckiego, który był przewidywany jako komendant Organizacji Wojskowej Pomorza na przewódce powstania na Kaszubach domagającego się przyłączenia do odradzającej się Polski. Niezwykle ciekawa biografia i postawa jaką prezentował przez całe życie jest godna przypomnienia właśnie w roku 2018 oraz może być powodem do dumy dla Kaszubów, że tacy ludzie wywodzili się z tej społeczności.

Niestety nie zachowało się wiele pamiątek po dr Franciszku Kręckim. Być może jednak uda się odnaleźć więcej materiałów lub jakiś pamiątek, które uzupełnią naszą wiedzę o tym ciekawym bohaterze kaszubskiej historii.

Zebrał i opracował Łukasz Grzędzicki        

© Copyright 2005 - 2018 Portal Regionalny kaszubi.pl
Wydawnictwo Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego
Projekt graficzny: Iselin
Webmaster: Łukasz Makurat
Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Prywatności. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce. Kliknij na to powiadomienie, aby je zamknąć.